ኢትዮጵያ በውስጧ ያሉትን የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚና የደህንነት ችግሮች መፍታት ተስኗት፣ ከጎረቤቶቿ ጋር ሌላ ጦርነት ውስጥ ለመግባት እየተገፋች ነው ወይ? ዛሬ በአፍሪካ ቀንድ እየታየ ያለውን የፖለቲካና የወታደራዊ ውጥረት ስንመለከት ይህን ጥያቄ ሳናነሳ ማለፍ አንችልም። በትግራይ ጦርነት እንደገና ተቀስቅሷል፣ የኢትዮጵያ ጦር ወደ ኤርትራ ድንበር ተጠግቷል፣ አሥመራና አዲስ አበባ እርስ በርስ ከባድ የጥቃት ክሶችን እያቀረቡ ነው። በ2018 በታላቅ ተስፋ የተጀመረው የሰላም ጉዞም ዛሬ ከባድ ፈተና ውስጥ ገብቷል። ይህን ሁሉ እንደ ድንገተኛ ክስተት ማቅረብ ግን ትክክለኛ አይሆንም። የአብይ አሕመድ መንግሥት ለዓመታት ሲያራምደው የቆየው የቀይ ባሕር ፖለቲካ፣ በተለይም የባሕር መዳረሻን ከብሔራዊ ህልውና ጋር አያይዞ ማቅረቡ፣ በዚህ ውጥረት ውስጥ ያለውን ሚና በቁም ነገር መመርመር ያስፈልጋል። ኢትዮጵያ የባሕር መዳረሻ መፈለጓ ተገቢ ነው፤ ነገር ግን ይህ ፍላጎት የሌላ ሉዓላዊ ሀገርን ግዛት የመጠየቅ መብት አይሰጣትም። የዚህ ቀውስ ዋና መሠረትም ይህን ሁለት የተለያዩ ጉዳዮች በፖለቲካዊ ንግግር ውስጥ ማደባለቅ ነው።
አሰብ የኢትዮጵያ የተዘረፈ ንብረት አይደለችም
በአንዳንድ የኢትዮጵያ የፖለቲካ ክበቦች ውስጥ አሰብ ከኢትዮጵያ በግፍ የተነጠቀች የብሔራዊ ንብረት ያህል ስትቀርብ እንሰማለን። ይህ አቀራረብ ግን ከታሪክም ሆነ ከዓለም አቀፍ ሕግ አንጻር ከባድ ችግር አለበት። ኤርትራ በ1993 በተባበሩት መንግሥታት ክትትል ሥር በተካሄደ ሕዝበ ውሳኔ ነፃነቷን አረጋግጣለች። ኢትዮጵያም የሕዝበ ውሳኔውን ውጤት ተቀብላ ለኤርትራ ሉዓላዊነት እውቅና ሰጥታለች። ከዚያ በኋላ አሰብና ምጽዋ የኤርትራ ሉዓላዊ ግዛት አካል ናቸው። ኢትዮጵያ ቀደም ሲል ወደቦቹን ስትጠቀም ነበር ማለት ዛሬም በእነዚህ ወደቦች ላይ የባለቤትነት መብት አላት ማለት አይደለም። አንድ ሀገር በቀድሞ ዘመን የነበረውን አስተዳደራዊ ወይም የፖለቲካ ግንኙነት በመጥቀስ የሌላ ሀገርን ነፃነት መሻር አይችልም። ኢትዮጵያ ለኢኮኖሚዋ እድገት አስተማማኝ የባሕር መዳረሻ እንደሚያስፈልጋት ጥያቄ የለውም፤ ሆኖም ይህን መዳረሻ በንግድ ስምምነት፣ በትራንዚት መብትና በክልላዊ ትብብር ማግኘት ይቻላል። የወደብ አገልግሎት ለመጠቀም የወደቡ ሉዓላዊ ባለቤት መሆን አያስፈልግም። ስለዚህ የኢትዮጵያን የባሕር መዳረሻ ጥያቄ ወደ የግዛት ጥያቄ መቀየር የሚፈታው ችግር ሳይሆን የሚፈጥረው አዲስ ግጭት ነው።
ከ2018 የሰላም ተስፋ ወደ ዛሬው የጦርነት ስጋት
በ2018 አብይ አሕመድ ወደ አሥመራ ተጉዞ ከፕሬዚዳንት ኢሳያስ አፈወርቂ ጋር የሰላምና የወዳጅነት ስምምነት ሲፈርም፣ በሁለቱ ሀገራት ሕዝቦች ዘንድ ታላቅ ተስፋ ተፈጥሮ ነበር። ለሁለት አስርት ዓመታት የቆየው የጠላትነት ምዕራፍ ተዘግቶ የትብብር ዘመን እንደሚጀምር ብዙዎች አምነው ነበር። የአሥመራው የጋራ መግለጫና በኋላ የተፈረመው የጅዳ ስምምነት የሁለቱን ሀገራት ሉዓላዊነት በማክበር የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚና የዲፕሎማሲ ግንኙነትን ለማጠናከር የተደረጉ ቁርጠኝነቶች ነበሩ። ዛሬ ግን የዚያ ተስፋ ተቃራኒ ሁኔታ እየታየ ነው። ሁለቱ መንግሥታት እርስ በርስ የወታደራዊ ጥቃት ክሶችን እያቀረቡ ነው፣ የዲፕሎማሲ ግንኙነታቸው ተበላሽቷል፣ በድንበር አካባቢ ያለው የወታደራዊ ውጥረትም የአዲስ ጦርነት ስጋት ፈጥሯል። በዚህ ሁኔታ የአብይ አሕመድ መንግሥት ሊመልሰው የሚገባ መሠረታዊ ጥያቄ አለ። በ2018 የኤርትራን ሉዓላዊነት አክብሮ ሰላም ለመገንባት የተስማማ መንግሥት፣ ዛሬ በቀይ ባሕር ጉዳይ የግዛት ጥያቄ ሊመስል የሚችል ንግግር ለምን እያራመደ ነው? የሰላም ስምምነት የሚመዘነው በፊርማው ውበት ሳይሆን በተግባር ነው። አንድ መንግሥት በአንድ በኩል ሰላምን እየሰበከ በሌላ በኩል የጎረቤቱን ሉዓላዊነት ሊያጠራጥር የሚችል ንግግር ካራመደ፣ የእምነት ቀውስ መፈጠሩ የማይቀር ነው።
የትግራይ ጦርነትና የፌዴራል መንግሥት ኃላፊነት
በትግራይ እንደገና የተቀሰቀሰው ጦርነት የኢትዮጵያን የውስጥ የፖለቲካ ቀውስ ይበልጥ አወሳስቦታል። የፌዴራል መንግሥት ኃይሎች በትግራይ በርካታ አካባቢዎችን መቆጣጠራቸውና አዲስ ጊዜያዊ አስተዳደር መቋቋሙ የክልሉ መሠረታዊ ችግሮች ተፈትተዋል ማለት አይደለም። የአንድ ከተማን መቆጣጠር የሕዝብን እምነት ማግኘት አይደለም፤ የወታደራዊ ድልም የፖለቲካ መፍትሔን ሊተካ አይችልም። የትግራይ ሕዝብ በቀድሞው ጦርነት ያሳለፈው መከራ እስካሁን አልተረሳም። በርካታ ቤተሰቦች ከቀያቸው ተፈናቅለዋል፣ የሕዝብ አገልግሎቶች ተጎድተዋል፣ የብዙ ሰዎች ሕይወትም በጦርነቱ ተቀይሯል። እነዚህ ቁስሎች ገና ሳይፈወሱ አዲስ ጦርነት መቀስቀሱ ለሕዝቡ ሌላ ከባድ መከራ ማምጣቱ አይቀርም። የኢትዮጵያ መንግሥት በራሱ ዜጎች ደህንነት ላይ ከፍተኛ ኃላፊነት አለበት። የወታደራዊ ዘመቻዎቹ በሲቪሎች ላይ የሚያስከትሉትን ጉዳት መከላከል፣ ለተፈናቃዮች ጥበቃ ማድረግና የፖለቲካ መፍትሔ መፈለግ ይጠበቅበታል። ሌሎች የታጠቁ ኃይሎችም ለሚፈጽሟቸው ጥሰቶች ተጠያቂ መሆን አለባቸው። ከሁሉም በላይ ትግራይ በኢትዮጵያና ኤርትራ መካከል ለሚፈጠር ሌላ ጦርነት መነሻ መሆን የለባትም። የትግራይን ሕዝብ ደህንነት መጠበቅና የኤርትራን ሉዓላዊነት ማክበር እርስ በርስ የሚጋጩ አቋሞች አይደሉም።
ኤርትራን በመክሰስ የኢትዮጵያ ችግር አይፈታም
ኢትዮጵያ በቅርቡ ኤርትራን በግዛቷ ውስጥ ወታደራዊ እንቅስቃሴ ፈጽማለች በማለት ከሳለች። ኤርትራ ደግሞ ክሱን አስተባብላ አዲስ አበባ ለወታደራዊ ጥቃት ሰበብ እየፈጠረች ነው ብላለች። እንዲህ ያሉ ከባድ ክሶች በፖለቲካዊ መግለጫዎች ብቻ ሊወሰኑ አይችሉም። የትኛውም ወገን የሚያቀርበው ክስ በተዓማኒና በገለልተኛ ማስረጃ መረጋገጥ አለበት። የመንግሥት መግለጫ ብቻ የተፈጸመ የድንበር ጥሰት ማረጋገጫ አይሆንም፣ እንዲሁም ክሱን መካድ ብቻ ጉዳዩን አይዘጋውም። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ መንግሥት በቀይ ባሕር ጉዳይ የሚያሰማው ንግግርና ከኤርትራ ጋር ያለው የፖለቲካ ግጭት የጦርነት ስጋትን እያባባሱ መሆናቸው ሊታለፍ አይገባም። የአብይ አሕመድ መንግሥት ለራሱ የፖለቲካ ንግግሮችና የወታደራዊ ውሳኔዎች ተጠያቂ መሆን አለበት። የኢትዮጵያ የውስጥ ችግሮች መፍትሔ የሚያገኙት በፖለቲካዊ ማሻሻያ፣ በሕግ የበላይነትና በሕዝብ እምነት ነው፤ በጎረቤት ሀገር ላይ የጥላቻ ንግግር በማስፋፋት አይደለም። የሀገር ፍቅር ማለት የሌላውን ሀገር መብት መካድ ሳይሆን የራስን ሀገር በሰላምና በልማት ማሳደግ ነው።
አፍሪካ ቀንድ ሌላ ጦርነት መሸከም አይችልም
የኢትዮጵያና ኤርትራ ውጥረት እየተባባሰ ያለው ክልሉ አስቀድሞ በብዙ የደህንነት ቀውሶች በተከበበበት ወቅት ነው። ሱዳን በአሰቃቂ የእርስ በርስ ጦርነት ውስጥ ትገኛለች፣ በየመን ያለው ግጭት በቀይ ባሕር የመርከብ እንቅስቃሴ ላይ ስጋት ፈጥሯል፣ በሶማሊያም የደህንነትና የፖለቲካ ችግሮች ቀጥለዋል። እነዚህ ቀውሶች በሙሉ በኢትዮጵያ የተፈጠሩ አይደሉም፤ እያንዳንዳቸው የራሳቸው ታሪካዊና ፖለቲካዊ ምክንያቶች አሏቸው። ሆኖም በዚህ ሁኔታ ላይ አዲስ የኢትዮጵያና ኤርትራ ጦርነት መጨመር ለመላው ክልል አደገኛ ውጤት ሊያስከትል ይችላል። ቀይ ባሕር የአንድ ሀገር ብቻ የፖለቲካ ፍላጎት መስክ አይደለም። ለዓለም ንግድ፣ ለክልላዊ ደህንነትና ለባሕር ዳርቻ ሀገራት የኢኮኖሚ ዕድገት እጅግ ጠቃሚ የሆነ መስመር ነው። ስለዚህ የቀይ ባሕር ደህንነትና የወደብ አጠቃቀም በሉዓላዊ ሀገራት መካከል በሚደረግ ድርድርና በጋራ ጥቅም ላይ መመሥረት አለበት። አንድ ሀገር የሌላውን መሬት በግፊት እንድትሰጥ መጠየቅ የትብብር መንገድ ሳይሆን የግጭት መነሻ ነው።
ኢትዮጵያ የሚያስፈልጋት የኤርትራ መሬት ሳይሆን ሰላም ነው
በመጨረሻ እንደ ኢትዮጵያዊ ልናነሳው የሚገባ አንድ ቀላል ግን ከባድ ጥያቄ አለ። ኢትዮጵያ ከተደጋጋሚ ጦርነቶች ያተረፈችው ምንድን ነው? ስንት ወጣቶች ሕይወታቸውን አጡ፣ ስንት ቤተሰቦች ተበተኑ፣ ስንት ሕፃናት ትምህርታቸውን አቋረጡ፣ ስንት የሀገር ሀብት በጦርነት ተቃጠለ? እነዚህ ጥያቄዎች ከማንኛውም የባሕር በር መፈክር በላይ ትኩረት ሊያገኙ ይገባል። ኢትዮጵያ ከኤርትራ ጋር በሰላም ተስማምታ የወደብ አገልግሎት ማግኘት ትችላለች፣ የንግድ መስመሮቿን ማስፋፋት ትችላለች፣ ከጎረቤቶቿ ጋር በጋራ መልማትም ትችላለች። ለዚህ ሁሉ ግን የኤርትራን ሉዓላዊነት መጋፋት አያስፈልጋትም። አብይ አሕመድ በ2018 የጀመረውን የሰላም መንገድ መመለስ አለበት። የቀይ ባሕር ጥያቄን ከግዛት ጥያቄ መለየት፣ የኤርትራን ድንበር ማክበርና በትግራይ ያለውን ግጭት በፖለቲካዊ መፍትሔ ለማቆም መሥራት ይጠበቅበታል። ኤርትራም ነፃነቷንና የግዛት አንድነቷን የማስከበር ሕጋዊ መብት አላት። ይህ መብት በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ፍላጎት ምክንያት ሊገደብ አይችልም። የሀገር ፍቅር ማለት ለሌላ ጦርነት መዘጋጀት ሳይሆን ሕዝብን ከጦርነት መጠበቅ ነው። የኢትዮጵያ ብሔራዊ ጥቅም የሚጠበቀውም የጎረቤቶቿን መብት በመካድ ሳይሆን ከእነሱ ጋር በእኩልነትና በመከባበር በመሥራት ነው። ኢትዮጵያ የሚያስፈልጋት የኤርትራ መሬት ሳይሆን ከኤርትራ ጋር ሰላም ነው። የሚያስፈልጋት የጦርነት ጀብዱ ሳይሆን ሕዝቧን ከድህነትና ከግጭት ማውጣት የሚችል ኃላፊነት የሚሰማው አመራር ነው። ይህን መረዳት የኤርትራ ድል ወይም የኢትዮጵያ ሽንፈት አይደለም። የሁለቱም ሕዝቦች የወደፊት ሰላምና ደህንነት መሠረት ነው።
