በኢትዮጵያ የፖለቲካ መድረክ የባሕር በር ጉዳይ በተነሳ ቁጥር ታሪክ፣ ስሜትና ብሔራዊ ጥቅም ተቀላቅለው ይቀርባሉ። አሰብ የኢትዮጵያ የተፈጥሮ መዳረሻ እንደሆነ፣ ሀገሪቱ ያለ ባሕር በር መኖር እንደማትችል፣ እንዲሁም በታሪክ የነበራትን መብት እንደተነጠቀች የሚናገሩ ድምፆች በየጊዜው ይሰማሉ። በተለይ በቅርብ ዓመታት ጉዳዩ ከኢኮኖሚያዊ ፍላጎት አልፎ የሉዓላዊነትና የብሔራዊ ደኅንነት ጥያቄ ሆኖ መቅረቡ በአካባቢው አዲስ ስጋት ፈጥሯል።
ሆኖም የባሕር በር ጉዳይን በብሔራዊ ስሜት ብቻ መመልከት ታሪካዊ እውነታን ከፖለቲካዊ ፍላጎት ጋር ማደባለቅ ነው። አንድ ሀገር ወደብ ያስፈልገኛል ማለቷ ወደቡ በሕግ የእርሷ ነው ማለት አይደለም። የኢትዮጵያን የአሰብ ጥያቄ በትክክል ለመመዘን ከፈለግን፣ ከፖለቲከኞች ንግግር ወደ ታሪካዊ ሰነዶች መመለስ ይኖርብናል። እነዚህ ሰነዶች የሚነግሩን ታሪክ ግን በዛሬው የፖለቲካ መድረክ ከሚሰማው ትረካ በእጅጉ ይለያል።
አሰብ ለጣሊያን የተላለፈው ከማን ነበር?
የአሰብን ታሪክ ለመመርመር ወደ 1869 መመለስ ያስፈልጋል። በዚያ ዓመት ኅዳር 15 ቀን ጁዜፔ ሳፔቶ የተባለው የጣሊያን ተወካይ፣ ሐሰን ቢን አሕመድና ኢብራሂም ቢን አሕመድ ከተባሉ የአፋር የአካባቢ ገዥዎች ጋር የመሬት ግዢ ስምምነት ተፈራረመ። ለግዢውም 6,000 የማሪያ ቴሬዛ ታለር እንደተከፈለ በሰነዱ ተመዝግቧል። በኋላም በ1882 የጣሊያን መንግሥት የንግድ ኩባንያውን ይዞታዎች ተረከበ።
እዚህ ላይ በተለይ ልናስተውለው የሚገባ ነገር አለ። በዚህ የግዢ ስምምነት ላይ የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ፊርማ የለም። ኢትዮጵያ የስምምነቱ ተዋዋይ አካል አልነበረችም። ይህ ብቻውን ከ1869 በፊት በአካባቢው የነበሩ ሁሉንም የፖለቲካ ግንኙነቶች የሚወስን ማስረጃ አይደለም። ይሁን እንጂ አሰብ በዚህ ሰነድ ከኢትዮጵያ መንግሥት ወደ ጣሊያን እንዳልተላለፈ በግልጽ ያሳያል።
አሰብን ኢትዮጵያ ለጣሊያን አሳልፋ ሰጥታለች የሚለው አባባል ከቀረበ፣ መጀመሪያ የሚጠየቀው ማስረጃ ይህን የሚያረጋግጥ ውል ነው። በ1869 የተፈረመው ሰነድ ግን ይህን አያረጋግጥም።
ኢትዮጵያ ራሷ የፈረመቻቸው ስምምነቶች ምን ይላሉ?
የታሪኩ ሌላው ወሳኝ ምዕራፍ በ1889 የተፈረመው የውጫሌ ውል ነው። ይህ በዳግማዊ ምኒልክና በጣሊያን መካከል የተደረገ ስምምነት ስለ ሁለቱ ሀገራት ግንኙነትና የግዛት ጉዳዮች ይመለከት ነበር። በአማርኛና በጣሊያንኛ ቅጂዎቹ መካከል የነበረው ልዩነት በኋላ ከባድ ግጭት እንዳስከተለ ይታወቃል። በ1896 የዓድዋ ድልን ተከትሎ የውጫሌ ውል ተሰረዘ፣ የኢትዮጵያም ነፃነት በአዲስ አበባው የሰላም ስምምነት ተረጋገጠ።
ነገር ግን ዓድዋ ላይ የተገኘው ድል አሰብን ለኢትዮጵያ የሰጠ የግዛት ውሳኔ አልነበረም። ከዚያ በኋላም በ1900፣ 1902 እና 1908 በኢትዮጵያና በጣሊያን መካከል የድንበር ስምምነቶች ተፈርመዋል። በተለይ የ1908 ስምምነት ከቀይ ባሕር አካባቢ ጋር የተያያዘውን የምሥራቅ ድንበር ይመለከታል።
እነዚህ ውሎች ከሌላ ሀገር ብቻ የተጫኑ ሰነዶች አይደሉም። በኢትዮጵያ ተሳትፎ የተደረጉ ስምምነቶች ናቸው። ስለዚህ በዛሬው ውይይት ውስጥ መጠየቅ ያለብን ጥያቄ ቀላል ነው። አሰብ በታሪክና በሕግ የኢትዮጵያ ሉዓላዊ ግዛት እንደነበረ የተረጋገጠ ከሆነ፣ በእነዚህ ስምምነቶች ውስጥ ይህ መብት ለምን አልተመዘገበም? ታሪክን የምንጠቅሰው ለፖለቲካዊ ፍላጎታችን የሚመቸንን ክፍል ብቻ በመምረጥ ሊሆን አይገባም።
የ1949 ምስጢራዊ ሰነድ፡ አሰብን ለኢትዮጵያ መስጠት ወይስ መመለስ?
በዚህ ጉዳይ ላይ በጣም አስፈላጊ ከሆኑ ሰነዶች አንዱ መጋቢት 25 ቀን 1949 በአሜሪካ የውጭ ጉዳይ መምሪያ የተመዘገበው ምስጢራዊ የውይይት ማስታወሻ ነው። ሰነዱ በጣሊያን አምባሳደር አልቤርቶ ታርኪያኒና በአሜሪካ ረዳት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዲን ራስክ መካከል የተደረገውን ውይይት ይዟል።
በውይይቱ ወቅት የጣሊያን አምባሳደሩ ኢትዮጵያ የባሕር መዳረሻ እንድታገኝ አሰብንና የደቡብ ኤርትራን አንድ ክፍል ለኢትዮጵያ ለማስተላለፍ ጣሊያን ፈቃደኛ መሆኗን ገልጿል። እንዲሁም አብዛኛው የኤርትራ ግዛት ከዚህ በፊት በኢትዮጵያ አገዛዝ ሥር ኖሮ እንደማያውቅ ተከራክሯል።
የጣሊያን አምባሳደር የተናገረውን ሁሉ እንደ ገለልተኛ ታሪካዊ ፍርድ መውሰድ ትክክል አይሆንም። እርሱ የሀገሩን ጥቅም እያስጠበቀ የነበረ ዲፕሎማት ነው። ሆኖም በውይይቱ ውስጥ የተጠቀመው ቃል ከፍተኛ ትርጉም አለው። ጣሊያን አሰብን ለኢትዮጵያ ስለመስጠት ወይም ስለማስተላለፍ ነበር እየተወያየች የነበረው። ቀድሞ በሕግ የኢትዮጵያ የነበረን ግዛት ስለመመለስ አልነበረም።
ይህ ልዩነት በታሪካዊ ክርክራችን ውስጥ ችላ ሊባል አይገባም። አንድን ግዛት ለሌላ ሀገር ለማስተላለፍ መደራደርና ያ ግዛት አስቀድሞ የዚያ ሀገር ንብረት እንደነበረ ማረጋገጥ የተለያዩ ጉዳዮች ናቸው።
በዚያ ወቅት የአሜሪካ መንግሥትም አብዛኛውን የኤርትራ ግዛት ከኢትዮጵያ ጋር ለማያያዝ የሚያስችሉ ሐሳቦችን ይደግፍ ነበር። ይህ የወቅቱን የኃያላን መንግሥታት ፖለቲካዊ ፍላጎት ያሳያል። በዚህ ሁሉ ውስጥ ግን የኤርትራ ሕዝብ የራሱን ዕጣ ፈንታ የመወሰን መብት በቂ ቦታ አላገኘም።
የ1952 ፌዴሬሽንና የ1993 ነፃነት የታሪኩን አቅጣጫ ቀይረዋል
የኢትዮጵያና የኤርትራ ታሪክን በቅንነት ለመመልከት ከፈለግን፣ ኢትዮጵያ ኤርትራን ለበርካታ ዓመታት ማስተዳደሯን መካድ አያስፈልግም። ኤርትራ በ1952 ከኢትዮጵያ ጋር በፌዴሬሽን ተዋሐደች። በ1962 ደግሞ የፌዴሬሽኑ ሥርዓት ፈርሶ ኤርትራ በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ ተካተተች። ይህ የታሪክ እውነታ ነው። ነገር ግን በአንድ ወቅት የነበረ የመንግሥት ቁጥጥር ዘላቂ የግዛት መብት አይፈጥርም።
በ1993 የኤርትራ ሕዝብ በሕዝበ ውሳኔ ነፃነቱን መረጠ። የዚያን ጊዜው የኢትዮጵያ መንግሥትም ውጤቱን ተቀበለ። ኤርትራ አሰብንና ምፅዋን ጨምሮ በዓለም አቀፍ ደረጃ ዕውቅና ያላት ሉዓላዊ ሀገር ሆነች። ከ1998 እስከ 2000 ከተካሄደው ጦርነት በኋላም ሁለቱ ሀገራት በአልጀርስ ስምምነት መሠረት የድንበር ጉዳያቸውን በዓለም አቀፍ የሕግ ሂደት ለመፍታት ተስማሙ። በ2002 የተሰጠው የድንበር ኮሚሽን ውሳኔ አሰብን ለኢትዮጵያ አልሰጠም፤ ወደ ባሕር የሚያደርስ የሉዓላዊነት ኮሪደርም አላረጋገጠላትም።
ይህን ሁሉ ካየን በኋላ የዛሬውን ጥያቄ በ1993 በፊት እንዳለን አድርገን መወያየት አንችልም። ታሪክ ቀጥሏል፣ ሕጋዊ ውሳኔዎች ተሰጥተዋል፣ አዳዲስ የሉዓላዊነት እውነታዎችም ተፈጥረዋል።
የባሕር መዳረሻ ፍላጎት የግዛት ባለቤትነት መብት አይሆንም
ኢትዮጵያ ለኢኮኖሚዋ አስተማማኝ የባሕር መዳረሻ እንደሚያስፈልጋት ማንም ሊክድ አይችልም። ከፍተኛ ሕዝብ ያላትና እያደገ ያለ የንግድ ፍላጎት የሚታይባት ሀገር ናት። ወደብ ለሌላቸው ሀገራት የባሕር መዳረሻና የመተላለፊያ መብት በዓለም አቀፍ ሕግም ዕውቅና አለው። ሆኖም የመተላለፍ መብትና የግዛት ሉዓላዊነት ሁለት የተለያዩ የሕግ ጉዳዮች ናቸው።
ኢትዮጵያ ከኤርትራ ጋር ተደራድራ አሰብን ለንግድ ልትጠቀም ትችላለች። የትራንስፖርትና የወደብ አገልግሎት ስምምነቶች ሊደረጉ ይችላሉ። ከሁለቱም ወገን ጥቅም የሚመነጭ የኢኮኖሚ ትብብርም ሊፈጠር ይችላል። ነገር ግን እነዚህ ሁሉ በሁለቱ ሀገራት ፈቃድና በእርስ በርስ ሉዓላዊነት አክብሮት ላይ መመሥረት አለባቸው።
የአንድ ሀገር ኢኮኖሚያዊ ችግር የሌላውን ሀገር ድንበር ለመቀየር ሕጋዊ ፈቃድ አይሰጥም። በተመሳሳይም የታሪክ ትዝታ ወይም የቀድሞ አስተዳደር የአሁኑን የሌላ ሀገር ሉዓላዊነት ለመሻር መሠረት ሊሆን አይችልም።
ታሪክን ማክበር የሚጀምረው ከራሳችን ሰነዶች ነው
በኢትዮጵያ የአሰብ ጥያቄ ላይ የሚካሄደው ክርክር ከስሜት ወደ ማስረጃ መሸጋገር አለበት። የ1869 የአሰብ ግዢ ሰነድ፣ በኢትዮጵያና በጣሊያን መካከል የተፈረሙ የድንበር ውሎች፣ የ1949 የአሜሪካ ዲፕሎማሲያዊ ማስታወሻ፣ የ1993 የኤርትራ ነፃነትና የ2002 የድንበር ውሳኔ በአንድነት ሲታዩ፣ ኢትዮጵያ በአሰብ ላይ ዛሬ የሚፀና የሉዓላዊነት መብት እንዳላት አያረጋግጡም።
ይህን መቀበል የኢትዮጵያን ታሪክ ማንኳሰስ ወይም ብሔራዊ ጥቅሟን መካድ አይደለም። በተቃራኒው ሀገራዊ ጥቅምን ከሕግና ከእውነታ ጋር አስማምቶ ማየት ነው። የታሪክ ትምህርት ለዛሬው ትውልድ የሚጠቅመው ያለፈውን ለመድገም ሳይሆን ከተፈጸሙ ስህተቶች ለመማር ሲያስችለው ነው።
በመጨረሻ ላይ መጠየቅ ያለብን ጥያቄ ኢትዮጵያ የባሕር መዳረሻ ያስፈልጋታል ወይስ አያስፈልጋትም የሚለው አይደለም። ያ ጥያቄ መልስ አለው። ኢትዮጵያ የባሕር መዳረሻ ያስፈልጋታል። ነገር ግን የባሕር መዳረሻ የሚያስፈልጋት መሆኑ የሌላ ሀገርን ወደብ በሉዓላዊነት የመያዝ መብት ይሰጣታል ወይ? የታሪክ ሰነዶችም ሆኑ የዛሬው ዓለም አቀፍ ሕግ ለዚህ ጥያቄ የሚሰጡት መልስ ይህን መብት አያረጋግጥም የሚል ነው።
አሰብን ለመጠቀም መደራደር ይቻላል። አሰብን በታሪክ ስም የራስ ግዛት ነው ብሎ መጠየቅ ግን በማስረጃ ሊደገፍ የሚገባው የተለየ ጥያቄ ነው። እስካሁን የቀረቡት ታሪካዊና ሕጋዊ ሰነዶች ይህን ጥያቄ አያረጋግጡም።
የኢትዮጵያ የወደፊት ጥቅም በጎረቤቶቿ ሉዓላዊነት ላይ ጥርጣሬ በመፍጠር ሳይሆን፣ ያንን ሉዓላዊነት በማክበር ሊገነባ ይችላል። ኤርትራም ሆነች ኢትዮጵያ ከሌላ ጦርነት የሚያተርፉት ነገር የለም። የተፈረሙ ስምምነቶችን ማክበር፣ የታሪክ ሰነዶችን በቅንነት መመርመርና የሁለቱን ሕዝቦች የረዥም ጊዜ ጥቅም ማስቀደም ነው የሚያስፈልገው።
ታሪክ በፖለቲካዊ ፍላጎት መሠረት በየጊዜው የሚቀየር ተረት አይደለም። በሰነድ፣ በማስረጃና በእውነታ ላይ የሚመሠረት የሕዝቦች የጋራ ትውስታ ነው።
