አብይ አህመድ የፈረሙትን የሰላም ስምምነቶች ማክበር አለባቸው

ከዋሽንግተን እና ከለንደን እየተላለፈ ያለው መልዕክት ግልጽ ነው። የጎረቤት አገሮች ሉዓላዊነት መከበር አለበት፣ የተፈረሙ ስምምነቶች ተግባራዊ መደረግ አለባቸው፣ የአፍሪካ ቀንድም ወደ ሌላ አውዳሚ ጦርነት መገፋት የለበትም። ይህ አዲስ ጥያቄ አይደለም። ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ በ2018 ከኤርትራ ጋር የፈረሟቸውን ስምምነቶች እንዲያከብሩ የሚያስታውስ መልዕክት ነው።

በጥቅምት 14 ቀን የአሜሪካ የውጭ ጉዳይ ጸሓፊ ማርኮ ሩቢዮ ከአብይ አህመድ ጋር በኤርትራና በኢትዮጵያ መካከል እየተባባሰ ስላለው ውጥረት ተወያይተዋል። ዋሽንግተን ውጥረቱ እንዲረግብ፣ የአገሮች ሉዓላዊነትና የግዛት አንድነት እንዲከበር፣ ሁሉም ወገኖችም በ2018 የሰላም ማዕቀፍ መሠረት ወደ ውይይት እንዲመለሱ ጥሪ አቅርባለች። ብሪታንያም የጎረቤት አገሮችን ድንበሮች የሚጥሱ ድርጊቶችን በመቃወም ተመሳሳይ መርህ አጠናክራለች።

ይህ መልዕክት የተላለፈበት ወቅት ልዩ ትርጉም አለው። በሰሜን ኢትዮጵያ ውጥረት እየተባባሰ፣ ኤርትራ በግጭቱ ውስጥ ተሳትፋለች የሚሉ ክሶች እየቀረቡ፣ የኢትዮጵያ መንግሥትም የባሕር መዳረሻ ጉዳይን እንደ አገራዊ ግዴታ እያቀረበ ባለበት ወቅት ነው።

ይህ ሁኔታ አንድ መሠረታዊ ጥያቄ ያስነሳል። መንግሥት ራሱ የፈረመውን ስምምነት እንደ ግዴታ ካልተቀበለ፣ የዚያ ስምምነት ዋጋ ምንድን ነው?

በአስመራና በጅዳ የተገቡ ቃልኪዳኖች

በሐምሌ 9 ቀን 2018 በአስመራ የተፈረመው የሰላምና የወዳጅነት የጋራ መግለጫ፣ በኤርትራና በኢትዮጵያ መካከል የነበረው የጦርነት ሁኔታ ማብቃቱን እና አዲስ የሰላምና የትብብር ምዕራፍ መጀመሩን አውጇል። ስምምነቱ የድንበር ውሳኔው እንዲተገበርም በግልጽ አረጋግጧል። ይህ ውሳኔ በ2000 የአልጀርስ ስምምነት መሠረት በተቋቋመው የኤርትራና ኢትዮጵያ የድንበር ኮሚሽን የተሰጠ ነው።

በመስከረም 16 ቀን 2018 በጅዳ የተፈረመው የሰላም፣ የወዳጅነትና የሁለንተናዊ ትብብር ስምምነትም የእርስ በርስ ነፃነት፣ ሉዓላዊነትና የግዛት አንድነት እንዲከበር፣ የጦርነት ሁኔታው እንዲያበቃ፣ በኢኮኖሚና በደኅንነት ዘርፎች ትብብር እንዲኖር ደንግጓል። የጋራ ፕሮጀክቶች እንዲካሄዱና የስምምነቱን አፈጻጸም የሚከታተል ከፍተኛ የጋራ ኮሚቴ እንዲቋቋምም ተስማምተዋል።

እነዚህ ስምምነቶች ለሥነ ሥርዓት ብቻ የተዘጋጁ ሰነዶች አልነበሩም። ሁለቱ አገሮች በፈቃዳቸው የተቀበሏቸው ሕጋዊ ግዴታዎች ናቸው። በክልላዊና በዓለም አቀፍ ምስክሮች ፊት የተገቡ ቃልኪዳኖች በመሆናቸው፣ ከጊዜ ወደ ጊዜ ዋጋቸው መቀነስ ሳይሆን ትርጉማቸው መጠናከር አለበት።

የባሕር መዳረሻ ፍላጎት ሉዓላዊነትን ለመጣስ መብት አይሰጥም

ኢትዮጵያ ወደ ቀይ ባሕር መዳረሻ ለማግኘት ያላት ኢኮኖሚያዊ ፍላጎት ሊታወቅ የሚገባው ነው። ሆኖም የንግድ የባሕር መዳረሻ ማግኘትና በሌላ አገር የባሕር ዳርቻ ላይ ሉዓላዊ መብት መጠየቅ ፈጽሞ የተለያዩ ጉዳዮች ናቸው።

የ2018 ስምምነቶች ለንግድ፣ ለመሠረተ ልማት፣ ለኢንቨስትመንትና ለትብብር መሠረት ጥለው ነበር። ነገር ግን ከእነዚህ ስምምነቶች መካከል ለኢትዮጵያ በኤርትራ ወደቦች ላይ ሉዓላዊ መብት የሚሰጥ አንድም ድንጋጌ የለም።

የኤርትራ የባሕር ዳርቻ የሉዓላዊ ግዛቷ አካል ነው። ሕጋዊ ሁኔታውም በአንድ ወገን ውሳኔ ሊቀየር አይችልም። ስለሆነም ማንኛውም ኢኮኖሚያዊ ወይም ስትራቴጂያዊ ፍላጎት የሌላ አገርን ሉዓላዊ ግዛት ለመጣስ መብት አይፈጥርም።

ክልላዊ ትብብር ሊሳካ የሚችለው የአገሮች ሉዓላዊነትና ድንበሮች ሲከበሩ ብቻ ነው። በግዛት ላይ የሚደረግ ዛቻ ባለበት ሁኔታ ዘላቂ የኢኮኖሚ አጋርነት መገንባት አይቻልም።

ክሶች ወደ ጦርነት የሚወስድ መንገድ መሆን የለባቸውም

ኤርትራ በሰሜን ኢትዮጵያ ግጭት ውስጥ ተሳትፋለች የሚሉ ክሶች በገለልተኛና ታማኝ መንገድ ሊመረመሩ ይገባል። ያልተረጋገጡ ዘገባዎች ግን ለሌላ ጦርነት ማስፈቀጃ መሆን የለባቸውም። ሁሉም ወገኖች በአንድ የማስረጃና የተጠያቂነት መስፈርት ሊመዘኑ ይገባል።

የኢትዮጵያ ሉዓላዊነት መከበር አለበት፤ ልክ እንደ ኤርትራ ሉዓላዊነት። ማንኛውም አገር የደኅንነት ስጋት አለብኝ በሚል ምክንያት ከዓለም አቀፍ ሕግ ውጪ በሌላ አገር ግዛት ላይ ኃይል የመጠቀም መብት የለውም። የኢትዮጵያ ውስጣዊ ግጭቶችም ወደ ጎረቤት አገሮች የሚስፋፋ ጦርነት ማስተባበያ መሆን የለባቸውም።

በዚህ ጉዳይ እውነት ከፖለቲካዊ ክሶች መለየት አለበት። ክስ ከቀረበ በማስረጃ መረጋገጥ አለበት። ጥሰት ከተፈጸመም በተገቢው ዲፕሎማሲያዊና ሕጋዊ መንገድ ሊመረመር ይገባል። የአፍሪካ ቀንድን ከሌላ የውጥረትና የጦርነት ዙር ለመጠበቅ ይህ ወሳኝ ነው።

የኤርትራ ደኅንነት በዲፕሎማሲያዊ ቃልኪዳኖች ብቻ ሊመሠረት አይገባም

ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ ወደ 2018 ስምምነቶች ዳግም ትኩረት መስጠቱ አዎንታዊ ነው። ሆኖም ኤርትራ ደኅንነቷን በዲፕሎማሲያዊ መግለጫዎች ላይ ብቻ መመሥረት አትችልም። የመከላከያ ዝግጁነቷን መጠበቅ፣ በኢትዮጵያ ውስጣዊ ግጭቶች ውስጥ አላስፈላጊ ተሳትፎን ማስወገድ፣ እንዲሁም ሉዓላዊነቷን በግልጽ ዲፕሎማሲያዊ አቋም መከላከል ይገባታል።

ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብም ስምምነቶቹን በማስታወስ ብቻ ሳይወሰን፣ እንዲተገበሩ ቀጣይነት ያለው ዲፕሎማሲያዊ ጥረትና ውጥረቱን ለማርገብ ተግባራዊ እርምጃዎችን መውሰድ አለበት። ቃልኪዳኖችን ማስታወስ ብቻ በቂ አይደለም፤ ሰላምን የሚያጠናክር ተግባርም ያስፈልጋል።

ምርጫው በአብይ አህመድ እጅ ነው

የአስመራና የጅዳ ስምምነቶች የተመሠረቱት የእርስ በርስ ሉዓላዊነትን በማክበር፣ ጦርነትን በማቆምና የጋራ ጥቅሞችን በትብብር በማሳደግ መርሆች ላይ ነው። ከእነዚህ ስምምነቶች ውስጥ ለኢትዮጵያ በኤርትራ የቀይ ባሕር ዳርቻ ላይ ሉዓላዊ መብት የሚሰጥ አንድም አንቀጽ የለም።

በዚህ ጉዳይ የሰቲት ሚዲያ አቋም ግልጽ ነው። የኤርትራ ሉዓላዊነትና የግዛት አንድነት መከበር አለበት። የ2018 ስምምነቶች መተግበር አለባቸው። አለመግባባቶችም በውይይት እንጂ በዛቻ ወይም በኃይል መፈታት የለባቸውም።

የኢትዮጵያ ኢኮኖሚያዊ ብልጽግና ከኤርትራ ጋር ግጭት አይጠይቅም። የሚያስፈልጋት የተረጋጋ ግንኙነት፣ ሰላማዊ ንግድና የተገቡ ቃልኪዳኖችን ለማክበር የፖለቲካ ፈቃደኝነት ነው። ምርጫው በአብይ አህመድና በመንግሥታቸው እጅ ነው። ወደ ሰላምና ትብብር የሚወስድ መንገድ መምረጥ ወይም ክልሉን ወደ አዲስ የውጥረትና የጦርነት ዙር የሚያስገባ አቅጣጫ መከተል ይችላሉ።

በስምምነቶቹ ላይ የተቀመጡት ፊርማዎች አሁንም ዋጋ አላቸው። አሁን የሚያስፈልገው የተገባውን ቃል በተግባር ማክበር ነው። ሰላም እንደ ዲፕሎማሲያዊ ሽልማት ሳይሆን እንደ ቀጣይ ኃላፊነት መታየት አለበት።

አብይ አህመድ የፈረሟቸውን ስምምነቶች ካከበሩ፣ የኤርትራን ሉዓላዊነት ካከበሩና የባሕር መዳረሻ ጉዳይን በሰላማዊ ውይይትና በሕጋዊ ትብብር ለመፍታት ከመረጡ፣ ለሁለቱም አገሮችና ለመላው የአፍሪካ ቀንድ የሚጠቅም የወደፊት ግንኙነት መገንባት ይቻላል። ካልሆነ ግን፣ የተፈረሙት ስምምነቶች በወረቀት ላይ የቀሩ ተስፋዎች ብቻ ይሆናሉ።